Τα θρησκευτικά σύμβολα στον δημόσιο χώρο
Αφού έχασε τις δίκες στα ιταλικά δικαστήρια, η Lautsiκατέφυγε στο Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων, το οποίοτη δικαίωσε, και μάλιστα ομόφωνα, στις 3 Νοεμβρίου 2009. Η απόφαση αυτή ξεσήκωσε σάλο αντιδράσεων στην ευρωπαϊκή ήπειρο. Η Ιταλία άσκησε έφεση που υποστηρίχθηκε από δέκα ακόμα κράτη, συμπεριλαμβανομένων της Ελλάδας και της Κύπρου. Ισχυρίστηκε ότι ‘η Σύμβαση δεν εμποδίζει τα κράτη-μέλη να έχουν κρατική θρησκεία ή να δείχνουν προτίμηση για μια συγκεκριμένη θρησκεία ή να παρέχουν στους μαθητές πιο εκτεταμένη θρησκευτική διδασκαλία σχετικά με την κυρίαρχη θρησκεία’. Οχτώ από τα κράτη που συνετάγησαν με την Ιταλία, μεταξύ των οποίων η Ελλάδα και η Κύπρος, υποστήριξαν ότι το σκεπτικό του δικαστηρίου βασίστηκε στη σύγχυση της έννοιας της ουδετερότητας με την έννοια της εκκοσμίκευσης. Συμπλήρωσαν μάλιστα ότι ‘η υποστήριξη της εκκοσμίκευσης είναι πολιτική τοποθέτηση, η οποία, αν και σεβαστή, δεν είναι ουδέτερη. […] Ένα κράτος που υποστηρίζει στον χώρο της εκπαίδευσης το κοσμικό μοντέλο αντί για το θρησκευτικό δεν είναι ουδέτερο. […] Το δικαστήριο πρέπει να επεμβαίνει μόνο σε ακραίες περιπτώσεις’. Τριάντα τρεις βουλευτές του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου πρόσθεσαν με παρέμβασή τους ότι εάν αποφάσιζε ‘την υποχρεωτική απομάκρυνση θρησκευτικών συμβόλων από τα σχολεία, το Ανώτατο Δικαστήριο θα έστελνε ένα ακραίο ιδεολογικό μήνυμα’.
Το θέμα κρίθηκε οριστικά στις 18 Μαρτίου του 2011. Το Ανώτατο Ευρωπαϊκό Δικαστήριο ανέτρεψε την προηγούμενη απόφαση του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου με 15 ψήφους έναντι 2. Το Δικαστήριο αποφάνθηκε ότι το προαναφερθέν άρθρο 2 ‘δεν εμποδίζει τα κράτη να μεταδώσουν μέσω της εκπαίδευσης ή της διδασκαλίας πληροφορίες ή γνώσεις άμεσα ή έμμεσα θρησκευτικού ή φιλοσοφικού χαρακτήρα’. Επιπλέον, κάθε κράτος έχει το δικαίωμα να αποφασίζει ποια θέση θα έχει η θρησκεία στο σχολείο, αρκεί να μην ασκεί ‘κατηχητική προπαγάνδα’ (indoctrination). Διευκρίνισε ότι η απόφαση για την παρουσία θρησκευτικών συμβόλων όπως ο εσταυρωμένος ανήκει στο ‘περιθώριο εκτίμησης’ που διαθέτει κάθε κράτοςκαθώς και ότι η μεγαλύτερη ορατότητα συμβόλων της θρησκείας της πλειοψηφίας δεν συνιστά ‘κατηχητική προπαγάνδα’. Η Lautsi έχασε την υπόθεση οριστικά και αμετάκλητα.
Μερικά σύντομα συμπεράσματα: Η ιδεολογία της εκκοσμίκευσης δεν αποτελεί δεσμευτική αρχή της Ευρωπαϊκής Σύμβασης των Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων. Συνιστά συγκεκριμένη φιλοσοφική θέση, που είναι τόσο ‘ουδέτερη’ όσο και οποιαδήποτε θρησκευτική πίστη. Το Ανώτατο Ευρωπαϊκό Δικαστήριο ορθώς αρνήθηκε να αυτοαναγορευτεί σε ευρωπαϊκό ιερατείο μιας θεοκρατίας αθεϊστικού τύπου. Η ουδετεροθρησκία δεν ταυτίζεται με την ανεξιθρησκία. Η εντονότερη παρουσία της επικρατούσας θρησκείας και των συμβόλων της στον χώρο του σχολείου, και γενικότερα στον δημόσιο χώρο, δεν παραβιάζει κανενός είδους δικαίωμα. Οι μειοψηφίες, και πολύ περισσότερο μεμονωμένα άτομα, δεν επιτρέπεται να επιβάλλουν τις απόψεις τους στην πλειοψηφία. Ο χωρισμός κράτους και Εκκλησίας, ο οποίος στη χώρα μας έχει εν πολλοίς συντελεστεί, δεν συνεπάγεται σε καμία περίπτωση την αποστείρωση του δημόσιου χώρου από την παρουσία του χριστιανισμού, των συμβόλων του, και των τελετών του. Κάτι τέτοιο δεν έχει καμία σχέση με τη δημοκρατία, τη δικαιοσύνη, τα ανθρώπινα δικαιώματα, ή την ουδετερότητα. Κοντά στα παραπάνω, η υπόθεση αυτή μας θύμισε ότι η αντίδραση σε εσφαλμένα μέτρα και αποφάσεις έχει αποτελέσματα.
Τέλος, το γεγονός ότι το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο, παρά τη ροπή του προς τον ‘δικαιωματικό φονταμενταλισμό’,[1] αποφάνθηκε τελικά κατά της Lautsi μεγεθύνει την απορία, ή μάλλον την κατάπληξήμας, σχετικά με τη στάση ορισμένωνχριστιανών θεολόγων, οι οποίοι υποστηρίζουν και προωθούν την εκκοσμίκευση του σχολείου (κατάργηση της πρωινής προσευχής, μετατροπή του μαθήματος των θρησκευτικών σε ‘ουδέτερο’ μάθημα θρησκειολογικού χαρακτήρα κλπ.), εμφανιζόμενοι ως βασιλικότεροι του βασιλέως.[2]
[1] Δανείζομαι τη φράση από το Πάνος
Νικολόπουλος, Γεωπολιτική, Θρησκεία, και Δημοκρατία (Αθήνα: Αρμός,
2024), σ. 20.
[2] Για εκτενέστερη συζήτηση της
υπόθεσης Lautsi,
βλ. π. Δημήτριος Μπαθρέλλος, Οι χριστιανοί στους χρόνους της
μετα-εκκοσμίκευσης: Σκέψεις και προτάσεις για τη θέση και τη μαρτυρία της
Εκκλησίας στον δημόσιο χώρο (Αθήνα: Εν Πλω, 2016), σσ. 100-108.
Πηγή: π. Δημήτριος Μπαθρέλλος